Οι έννοιες της Φιλαναγνωσίας και της Δημιουργικής γραφής

07.12.2017 08:45

Δέσποινα Αργυριάδου*

Σπύρος Κιοσσές, φιλόλογος, ΕΔΙΠ στο ΤΕΦ του ΔΠΘ: «Η λογοτεχνία δεν είναι σωστό να αντιμετωπίζεται ως μάθημα με τη στενή σημασία του όρου, ως αποστήθιση, ως κάτι το δύσκολο και το αγχωτικό»

Δείτε περισσότερα στο: http://www.paratiritis-news.gr/

«Ο μέτριος δάσκαλος μιλάει. Ο καλός δάσκαλος εξηγεί. Ο εξαιρετικός δάσκαλος δείχνει. Ο μεγάλος δάσκαλος εμπνέει.» Με αυτό το ρητό ο Γουίλιαμ Άρθουρ Γουόρντ επιδεικνύει πως η αξία ενός μεγάλου δασκάλου δεν έγκειται απλώς στην ικανότητα του να μεταδίδει γνώσεις στους μαθητές, αλλά στην εσωτερική επιθυμία του να εμπνεύσει τους μαθητές του προκειμένου αυτοί να εξελιχθούν ως άνθρωποι. Στην κατηγορία του δασκάλου- εμπνευστή ίσως θα μπορούσε να ενταχθεί και ο σημερινός συνεντευξιαζόμενος, ο κ. Σπύρος Κιοσσές,  που από φέτος ανήκει στο Εργαστηριακό Διδακτικό Προσωπικό του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας με αντικείμενο έρευνας τη Δημιουργική γραφή, ενώ τα προηγούμενα χρόνια δίδασκε ως φιλόλογος στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Πρόκειται για έναν πολυμαθέστατο στον κλάδο της φιλολογίας επιστήμονα με σπουδές στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Μέσω της ενασχόλησής του με τη Φιλαναγνωσία και τη Δημιουργική γραφή έχει ως στόχο να εμπνεύσει στους μαθητές του την αγάπη για την ανάγνωση και τη λογοτεχνία. Καθώς είναι ανάγκη να καταλάβουν ότι πρώτιστος στόχος των λογοτεχνικών έργων είναι το «τερπνόν» και εν συνεχεία το «ωφέλιμον».
 
Σπύρος Κιοσσές λοιπόν και αναλυτική συζήτηση για το περιεχόμενο των όρων Φιλαναγνωσία και Δημιουργική γραφή, που σήμερα ανελλιπώς χρησιμοποιούμε, εμπειρικά όμως κυρίως τους προσεγγίζουμε…

«Η αγάπη για τη λογοτεχνία εμπνέεται»

ΠτΘ: Τι σημαίνει ο όρος «Φιλαναγνωσία»; Θεωρείτε πως η αγάπη για το βιβλίο είναι κάτι το οποίο μπορεί να καλλιεργηθεί;
Σ.Κ.:
Η Φιλαναγνωσία ως όρος εμφανίστηκε σχετικά πρόσφατα στην Ελλάδα. Θεσμικά, ας το πούμε, πριν κάποια χρόνια δημιουργήθηκε από το ΕΚΕΒΙ (Εθνικό Κέντρο Βιβλίου), όταν υφίστατο, ένα πρόγραμμα Φιλαναγνωσίας το οποίο είχε ως στόχο να προωθήσει την καλλιέργεια της αγάπης των μαθητών ειδικότερα αλλά και των παιδιών γενικότερα για την ανάγνωση της λογοτεχνίας. Φιλαναγνωσία, φυσικά, είναι η αγάπη για την ανάγνωση. Στο εξωτερικό βέβαια είναι πιο συχνός ο όρος Βιβλιοφιλία. Αρχικά θεωρώ ότι η αγάπη για την ανάγνωση της λογοτεχνίας εμπνέεται. Σε ένα πρώτο στάδιο μπορείς να εμπνεύσεις σε κάποιον την αγάπη για τη λογοτεχνία και την ανάγνωσή της και κατόπιν υπάρχουν συγκεκριμένες δραστηριότητες με τις οποίες καλλιεργείς το ενδιαφέρον αυτό. Δίνεις δηλαδή κίνητρα στα παιδιά και στους μαθητές να ενδιαφερθούν για συγκεκριμένα λογοτεχνικά έργα. Αλλά η αγάπη ως συναίσθημα θεωρώ ότι «καλλιεργείται», εμπνέεται και μπορεί κάποιος να δράσει υποστηρικτικά σε αυτό το πλαίσιο.
 
ΠτΘ: Επομένως η ηλικιακή ομάδα στην οποία απευθύνονται οι αναγνωστικές εμψυχώσεις και δραστηριότητες είναι τα παιδιά;
Σ.Κ.:
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα από το ΕΚΕΒΙ απευθυνόταν κυρίως σε παιδιά. Γενικότερα οι δραστηριότητες Φιλαναγνωσίας απευθύνονται κυρίως σε παιδιά. Ωστόσο θεωρώ ότι, τηρουμένων των αναλογιών, υπάρχουν αντίστοιχες πιο απαιτητικές δραστηριότητες με τις οποίες καλλιεργείται η σχέση του ευρύτερου κοινού με τη λογοτεχνία. Ας πούμε οι Λέσχες Ανάγνωσης  που και πάλι είχε στηρίξει το ΕΚΕΒΙ θεσμοθετικά, αλλά και οι Λέσχες Ανάγνωσης που δημιουργούνται με αφορμή άλλων πλαισίων μη θεσμοθετημένων ενδεχομένως σε σχολεία, σε οργανισμούς, αλλά και γενικότερα σε μέρη που συγκροτούνται ομάδες με σκοπό την ανάγνωση έργων, αποτελούν μια μορφή Φιλαναγνωσίας με την οποία καλλιεργείται το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία. Κυρίως όμως οι αναγνωστικές εμψυχώσεις απευθύνονται σε παιδιά. Γιατί εξάλλου αυτό είναι πολύ σημαντικό. Τα παιδιά να έρθουν σε επαφή με τη λογοτεχνία από μικρή ηλικία και να αρχίσουν να διαβάζουν λογοτεχνικά κείμενα.

«Φοιτητές μας αναλαμβάνουν δράσεις Φιλαναγνωσίας και αναγνωστικές εμψυχώσεις στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, ενώ επιθυμία μας είναι να τις επεκτείνουμε και σε δημοτικά σχολεία»

ΠτΘ: Εσείς έχετε συμμετάσχει και έχετε ασχοληθεί με τις αναγνωστικές εμψυχώσεις. Σε τι πλαίσιο;
Σ.Κ.:
Με τη Φιλαναγνωσία ασχολήθηκα και σε διδακτικό πλαίσιο στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας στο πλαίσιο ενός μαθήματος που αφορούσε τη διδακτική της λογοτεχνίας. Ένα μεγάλο μέρος του μαθήματος ήταν αφιερωμένο στη Φιλαναγνωσία ευρύτερα. Επίσης έχω εμπλακεί και ήμουν ένας από τους επιμορφωτές του ΕΚΕΒΙ στο πρόγραμμα Φιλαναγνωσίας. Στο πλαίσιο αυτό είχαμε πραγματοποιήσει κάποιες δραστηριότητες σε διάφορα σχολεία της Ελλάδος, ακόμα και στην Κομοτηνή. Τώρα στο πλαίσιο της πρακτικής άσκησης του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας παρουσιάζω κάποια σεμινάρια που αφορούν τις αναγνωστικές εμψυχώσεις. Υπάρχουν φοιτητές μας οι οποίοι αναλαμβάνουν δράσεις Φιλαναγνωσίας και αναγνωστικές εμψυχώσεις στη Δημοτική Βιβλιοθήκη, ενώ είναι επιθυμία μας να επεκτείνουμε αυτές τις δράσεις των φοιτητών και σε δημοτικά σχολεία. Εγώ ξεκίνησα εθελοντικά και τελείως πειραματικά, γιατί πέρα από τη θεωρία μου αρέσει να εφαρμόζω και πρακτικά εγώ ο ίδιος όσα διδάσκω, μερικές δράσεις σε κάποιο δημοτικό σχολείο. Πιθανότατα να συνεχίσω αυτές τις δράσεις, αλλά θα φανεί γιατί κάτι τέτοιο προϋποθέτει πολύ χρόνο. Ωστόσο ελπίζω να τα καταφέρω γιατί πρόκειται για κάτι πολύ ενδιαφέρον. Νομίζω ότι η έννοια της Φιλαναγνωσίας έχει άμεση σχέση με τη διδακτική, τη διδασκαλία της λογοτεχνίας. Είναι ένα ζήτημα το οποίο νομίζω πως πρέπει να τονιστεί ιδιαίτερα. Για εμένα πρώτιστος στόχος της διδακτικής της λογοτεχνίας είναι ακριβώς αυτός, η Φιλαναγνωσία. Το να καλλιεργηθεί δηλαδή στο μαθητή το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνική ανάγνωση. Να μάθουν τα παιδιά να αγαπούν και να προσεγγίζουν τη λογοτεχνία ως κάτι το οποίο απολαμβάνουν. Κάτι το οποίο δυνητικά θα απολαύσουν. Δεν είναι αυτονόητο αυτό, ούτε καν σε όλους τους συναδέλφους, ότι στόχος είναι η καλλιέργεια της αγάπης, η καλλιέργεια των ικανοτήτων των μαθητών να διαβάζουν και να απολαμβάνουν τη λογοτεχνία.

«Αν ο ίδιος ο διδάσκων δε διαβάζει και δεν απολαμβάνει τη λογοτεχνία, δεν μπορεί να εμπνεύσει, δεν μπορεί να καλλιεργήσει σε κανέναν το ενδιαφέρον»

ΠτΘ: Ποιος θεωρείτε ότι είναι ο ρόλος του διδάσκοντα σε αυτό;
Σ.Κ.:
Ο ρόλος του διδάσκοντα είναι εξαιρετικά σημαντικός. Αρχικά πρέπει ο ίδιος ο διδάσκων να αγαπά αυτό το οποίο διδάσκει, να αγαπά τη λογοτεχνία. Αν ο ίδιος ο διδάσκων δε διαβάζει και δεν απολαμβάνει τη λογοτεχνία, δεν μπορεί να εμπνεύσει, δεν μπορεί να καλλιεργήσει σε κανέναν το ενδιαφέρον. Ξεκινάμε λοιπόν από εκεί. Σε δεύτερο επίπεδο πρέπει να φροντίσει, έτσι ώστε όλες οι υπόλοιπες δραστηριότητες που σχετίζονται με το μάθημα της λογοτεχνίας να ενταχθούν στο πλαίσιο αυτό. Δηλαδή να έχει στο νου του ότι σε οποιαδήποτε δραστηριότητα ζητήσει από τους μαθητές στο πλαίσιο του μαθήματος σχετικά με τα λογοτεχνικά κείμενα, οφείλει οπωσδήποτε να μην χάνει τον αρχικό του στόχο. Μέσα από τις δραστηριότητες αυτές να καλλιεργηθεί στους μαθητές το ενδιαφέρον για τη λογοτεχνία, ώστε να μην την αντιμετωπίζουν όπως ενδεχομένως αντιμετωπίζουν τα υπόλοιπα μαθήματα. Να μην αντιμετωπίζουν τη λογοτεχνία ως μάθημα με τη στενή σημασία του όρου, ως αποστήθιση, ως κάτι το δύσκολο και το αγχωτικό. Κι επίσης κάτι ακόμα πολύ σημαντικό, να μην περιμένουνε από το δάσκαλο ή από όποιο βοήθημα χρησιμοποιούν να τους υποδείξει μία σωστή ερμηνεία και σωστή προσέγγιση κάποιου λογοτεχνικού κειμένου. Γιατί κάτι τέτοιο δεν υφίσταται.


Η Φιλαναγνωσία άμεσα συνυφασμένη με τη Δημιουργική γραφή

ΠτΘ: Ως γνωστόν είστε συστηματικός ερευνητής της Δημιουργικής γραφής. Αναγνωρίζετε κάποιου είδους σχέση ανάμεσα στη Δημιουργική γραφή και τη Φιλαναγνωσία;
Σ.Κ.:
Ναι υπάρχει σύνδεση. Η Δημιουργική γραφή, αρχικά, είναι μια δραστηριότητα που μπορεί να ξεκινήσει από ένα λογοτεχνικό έργο, να είναι δηλαδή αποτέλεσμα της ανάγνωσης η γραπτή έκφραση συναισθημάτων και σκέψεων που δημιουργήθηκαν από την ανάγνωση ενός λογοτεχνικού έργου. Βέβαια μπορεί να ισχύει και το αντίστροφο. Δηλαδή ενδέχεται μια δραστηριότητα Δημιουργικής γραφής να αποτελέσει το έναυσμα για την ανάγνωση λογοτεχνίας. Επομένως η Δημιουργική γραφή συνδέεται άμεσα με τη Φιλαναγνωσία, τις δραστηριότητες αναγνωστικών εμψυχώσεων και βεβαίως με την προσέγγιση της λογοτεχνίας και τη διδακτική της. Ας πούμε πολλές δραστηριότητες στο πλαίσιο της διδασκαλίας της λογοτεχνίας έχουν τη μορφή Δημιουργικής γραφής. Για παράδειγμα υπάρχουν δραστηριότητες στις οποίες οι μαθητές καλούνται να αλλάξουν το τέλος μιας ιστορίας ή να ξαναγράψουν μια συγκεκριμένη ιστορία με βάση την οπτική κάποιου άλλου ήρωα κ.λ.π. Όλες αυτές δεν αποτελούν τίποτε άλλο από δραστηριότητες Δημιουργικής γραφής, οι οποίες αν χρησιμοποιηθούν σωστά μπορούν να επιτύχουν τον απώτερο στόχο. Και ο απώτερος στόχος είναι να κατανοήσουν καλύτερα οι μαθητές το κείμενο, κάποιους μηχανισμούς γραφής του κειμένου, τις επιλογές του συγγραφέα και τελικά να εμβαθύνουν στην ίδια την ανάγνωση του κειμένου. Το νόημα  των δραστηριοτήτων λοιπόν είναι αυτό ακριβώς. Να καταλάβει ο μαθητής κάποιους μηχανισμούς γραφής και λειτουργίας του κειμένου, προκειμένου να διαβάσει το κείμενο καλύτερα. Επομένως και η διδακτική της λογοτεχνίας και οι αναγνωστικές εμψυχώσεις συνδέονται αμεσότατα με τη Δημιουργική γραφή.

«Παρόλο που ασχολούμαι αρκετό καιρό με τη Δημιουργική γραφή, δραστηριότητές της,  μεθόδους της και τεχνικές, θεωρώ ότι αυτή  σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι ταλέντο»

ΠτΘ.: Επομένως με τον όρο «Δημιουργική γραφή» εννοούμε κάποιο είδος συγγραφικής ικανότητας;
Σ.Κ.:
Αυτό είναι ένα μεγάλο ζήτημα. Το κατά πόσο δηλαδή η συγγραφή λογοτεχνίας αποτελεί ταλέντο, ικανότητα, δεξιότητα ή είναι γνώσεις και πρόκειται για κάτι που μπορεί να διδαχθεί και να καλλιεργηθεί. Εγώ παρόλο που ασχολούμαι αρκετό καιρό με τη Δημιουργική γραφή, με δραστηριότητες Δημιουργικής γραφής, με μεθόδους και τεχνικές, θεωρώ ότι σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι ταλέντο. Ωστόσο το ταλέντο αυτό από μόνο του δεν μπορεί να οδηγήσει στη συγγραφή λογοτεχνίας. Ένα εύλογο ερώτημα που προκύπτει είναι ότι εφόσον παλιότερα δεν υπήρχαν η Δημιουργική γραφή, τα εργαστήρια, τα μεταπτυχιακά και τα μαθήματα, πώς γράφονταν τόσο μεγάλα αριστουργήματα; Εγώ πιστεύω ότι τις τεχνικές που διδάσκεται κανείς σε τέτοιου είδους προγράμματα, οι άνθρωποι παλιά τις αντλούσαν και τις μάθαιναν ενστικτωδώς απλά διαβάζοντας λογοτεχνία και τις επεσήμαναν μέσα από τα σημαντικά έργα που διάβαζαν. Τις μάθαιναν βέβαια εξαντλώντας περισσότερο κόπο και χρόνο. Ωστόσο μέσα από την ανάγνωση έπαιρναν, χωρίς να το ξέρουν, κάποια μαθήματα Δημιουργικής γραφής και μάθαιναν τα μυστικά της τέχνης από τους ομοτέχνους τους. Σήμερα τα προγράμματα Δημιουργικής γραφής έχουν ως στόχο να διδάξουν πιο γρήγορα και με πιο εύληπτο τρόπο κάποιες τεχνικές. Βεβαίως πρέπει να σημειώσουμε ότι η ανάγνωση λογοτεχνικών έργων είναι απαραίτητη, καθώς η Δημιουργική γραφή και η Δημιουργική ανάγνωση είναι αλληλένδετα. Είναι μεν σημαντική η κατανόηση των τεχνικών και η γνώση τεχνικής, ωστόσο η ανάγνωση της λογοτεχνίας αποτελεί απαραίτητο στοιχείο, εκ των ων ουκ άνευ. Ιδανικός συνδυασμός είναι το ταλέντο, η γνώση τεχνικής και η ανάγνωση λογοτεχνίας. Αυτά τα τρία για εμένα είναι τα ιδανικά συστατικά.

«Συνηθίζουμε να συνδέουμε τη Δημιουργική γραφή με τη λογοτεχνία, ωστόσο δεν σχετίζεται μόνο με αυτήν»

ΠτΘ: Η διαδικασία Φιλαναγνωσίας, όπως τονίσατε, απευθύνεται κυρίως σε παιδιά. Θεωρείτε πως και η Δημιουργική γραφή απευθύνεται σε συγκεκριμένη ηλικιακή ομάδα;
Σ.Κ.:
Εξαρτάται τι εννοούμε με τον όρο Δημιουργική γραφή. Είναι ένα μεγάλο ζήτημα. Η έννοια της δημιουργικότητας είναι μία έννοια η οποία έχει μελετηθεί αρκετά. Τι σημαίνει να είναι κανείς δημιουργικός και κατόπιν τι σημαίνει Δημιουργική γραφή; Δημιουργική γραφή μπορεί να αποτελεί και μια έξυπνη διαφημιστική ατάκα. Συνηθίζουμε να συνδέουμε τη Δημιουργική γραφή με τη λογοτεχνία, ωστόσο δεν σχετίζεται μόνο με αυτήν. Υφίσταται κι ένα ακόμη ζήτημα. Υπάρχει δημιουργικότητα η οποία αφορά μικρότερες ηλικίες. Δημιουργικά άτομα μπορούν να είναι τα παιδιά του νηπιαγωγείου. Υπάρχει και η δημιουργικότητα που αφορά και εκφράζει μεγαλύτερα άτομα. Δεν μπορούμε να περιμένουμε την ίδια δημιουργικότητα από παιδιά μικρότερης ηλικίας και από τους ενήλικες. Επομένως με διαφορετικό τρόπο είναι δημιουργικά τα παιδιά και με διαφορετικό οι ενήλικες. Όπως επίσης και τα κείμενα που περιμένουμε να γράψουν τα παιδιά, προφανώς θα είναι διαφορετικά από τα δημιουργικά κείμενα των ενηλίκων. Δεν περιμένουμε άρτια λογοτεχνήματα από μαθητές. Βέβαια υπάρχουν και εξαιρέσεις μαθητών που γράφουν πραγματικά εξαιρετικά, αλλά από εκεί και πέρα είναι σχετικό το ζήτημα. 

Σεμινάρια Δημιουργικής Γραφής και στην Κομοτηνή, πέρυσι και φέτος

ΠτΘ: Πέρυσι συμμετείχατε σε κάποιο σεμινάριο εδώ στην Κομοτηνή;
Σ. Κ.:
Ναι, επρόκειτο για σεμινάριο που πραγματοποιήθηκε εδώ στην Κομοτηνή σε συνεργασία του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας με το ΔΗ.ΠΕ.ΘΕ Κομοτηνής. Είχαμε προσκεκλημένους κάποιους συγγραφείς οι οποίοι πραγματοποίησαν κάποια σεμινάρια δημιουργικής γραφής. Η, πλέον, κοσμήτορας του τμήματος κ. Ζωή Γαβριηλίδου κι εγώ κάναμε κάποια σεμινάρια. Πιθανότατα τα σεμινάρια να επαναληφθούν και φέτος. Εγώ διδάσκω επίσης σε ένα Μεταπτυχιακό τμήμα Δημιουργικής Γραφής που έχει δημιουργήσει το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο. Είναι το δεύτερο Μεταπτυχιακό στην Ελλάδα που ασχολείται με τη Δημιουργική γραφή. Το πρώτο είχε δημιουργηθεί από το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας στη Φλώρινα και ήταν πραγματικά πολύ καλό. Φέτος είναι ο δεύτερος χρόνος κατά τον οποίο το Ανοιχτό Πανεπιστήμιο σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας προσφέρει ένα Μεταπτυχιακό Δημιουργικής Γραφής.
 
ΠτΘ: Αυτά τα σεμινάρια σε ποιους απευθύνονταν και απευθύνονται;
Σ. Κ.:
Στην αρχή απευθύνονταν σε όλους. Ωστόσο στη συνέχεια, επειδή υπήρχε πολύ μεγάλη ζήτηση και επειδή θα ήταν αδύνατο σχεδόν να λειτουργήσει το τμήμα αν υπήρχε μεγάλη ετερογένεια στο κοινό, ζητήθηκε να συμμετέχουν κυρίως εκπαιδευτικοί. Όχι απαραίτητα φιλόλογοι, αλλά να υπήρχε κάποια σχέση με την εκπαίδευση. Αυτό, όπως είπα, έγινε καθαρά για λόγους ομοιογένειας. Φέτος δεν ξέρω τι θα γίνει γιατί ζητήθηκε από πολλούς τα σεμινάρια να απευθύνονται σε ευρύτερο κοινό και όχι μόνο σε εκπαιδευτικούς. Νομίζω ότι αυτό έχει πολύ μεγάλο ενδιαφέρον, γιατί προφανώς η Δημιουργική γραφή δεν είναι κάτι που αφορά μόνο τους εκπαιδευτικούς. Απλά στην περίπτωση αυτή το αναγνωστικό κοινό δεν ξεκινάει από το ίδιο επίπεδο, με την έννοια ότι δεν έχει την ίδια αναγνωστική εμπειρία και γνώση. Αυτός είναι ένας παράγοντας κάπως δεσμευτικός και περιοριστικός, ωστόσο δεν ξέρω τι θα γίνει φέτος. 

*Η Δέσποινα  Αργυριάδου είναι τεταρτοετής φοιτήτρια του Τμήματος Ελληνικής Φιλολογίας του ΔΠΘ.

ΓΝΩΜΕΣ

DUTH CORNER

Magazine